Çevrenin Sanatı, Çevre Sanatçısı Olabilir mi?

Sanat ve çevre, akla ve duygulara hitap eder. Peki bunları bir araya getirdiğimizde ne olur? Yanıt, doğadan ilham alan ya da onu bir ham madde olarak kullanarak güzelliğini aktaran ve bizi doğaya özen göstermeye teşvik eden, farklı disiplinlerden sanatçıların benimsediği bir akım olan çevre sanatıdır.

Prof. Dr. Murat TÜRKEŞ, Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi, İstanbul

Özet

Çevreye, bitki örtüsüne ve hayvanlara saygı ya da doğanın korunması, yaşamın tüm alanlarında insan (sosyoekonomik vb.) ve doğal (ekolojik vb.) sistemlerde sürdürülebilirliğe erişim ve iklim değişikliği savaşımının olmazsa olmazlarındandır. Bu nedenle coğrafya ve çevre koruma bilincinin kuvvetlendirip geliştirilmesi, kültürel, sosyal, ekolojik ve çevresel farkındalığı teşvik etmenin yanı sıra kültürel ve ekolojik mirasın gelişimini destekleyerek ekosistemlerdeki biyolojik çeşitliliğin sürekliliğini de teşvik eder.

Sanat ve kültürse, Yerküre’yi ana ve alt bileşenleri (atmosfer, okyanuslar, yeryüzü, canlı küre, buzul küre, su küre vb.) ile bir bütün olarak anlamamıza, korumamıza ve olumlu yönde değiştirmemize yardımcı olur. Bu yaklaşım çevre sanatı ve sanat mirasının gelişiminin yanı sıra tarihsel, coğrafi ve kültürel mirasın korunmasını da destekler.

Bu kısa makalede çevre sanatı, çevre sanatının gelişmesinde insan, coğrafi çevre (ki araziyi de içerir) ve doğa etkileşimlerinin rolü, çevresel sanatın ana özellikleri ve amaçları ile çevre sanatından bazı örnekleri verilmesi amaçlanmıştır.

“Çevre Sanatı, davranışlarımızın gezegen üzerindeki sonuçlarını düşünmemizi sağlar.”

Sanatta Doğanın Yeri

Makalenin gelişiminde yeri geldikçe Sanat, Doğa ve Çevre ile Çevresel Sanat (Çevre Sanatı) kavramlarını kısaca ele almanın yazının daha kolay okunabilmesi açısından yararlı olabileceğini düşünüyorum. Coğrafyanın doğal bir parçası olan arazi, biyosferin (yaşam kürenin) insan yerleşimleri ile altyapılarını da kapsayan toprak, yüzeye yakın hava, bitki örtüsü ile diğer canlılar, su varlıkları ile topografyası ve bunlar arasındaki ekolojik süreçlerin oluşturduğu karasal kısmı, yapay, yarı doğal ve doğal kara ekosistemlerini içerir. Bu şekliyle doğa ve çevre sanatçılarının ana materyalini oluşturur.

Sanatta doğa dendiğinde akla ilk gelen coğrafi manzaralar, arazi ve/ya da doğa peyzajlarıdır. Bu resim türü, Asya’da antik çağlardan beri popüler olmuş, ancak Hollanda barok döneminde moda olana ve ardından diğer ülkelere yayılıncaya kadar Avrupa’da küçümsenmiştir. Dünyanın en ünlü manzara ressamları arasında Flaman usta Jacob van Ruisdael, İngiltere’den John Constable, Amerikalı Thomas Cole, Hollandalı Vincent Van Gogh, Fransız Monet ve Cézanne gibi birçok sanatçı yer almaktadır.

Doğa, diğer görsel sanatlarda da tekrar eden bir temadır. André Le Nôtre’nin Versay (Fransa) bahçelerinden, Eduardo Chillida’nın San Sebastián’daki (İspanya) Peine del Viento heykellerine ve Kaliforniyalı Ansel Adams’ın Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Yosemite Milli Parkı fotoğraflarına kadar her şeye ilham kaynağı olmuştur. Yerel malzemeye sıkı sıkıya bağlı kültürel doğa sanatı da önemlidir bu çerçevede. Örneğin, Japon mimarisi, kağıt, bambu ve ahşap gibi bitkisel malzemeler kullanarak çevresiyle bütünleşir.

Çevre Sanatı Nedir?

Sanat ve çevre, akla ve duygulara hitap eder. Peki bunları bir araya getirdiğimizde ne olur? Yanıt, doğadan ilham alan ya da onu bir ham madde olarak kullanarak güzelliğini aktaran ve bizi doğaya özen göstermeye teşvik eden, farklı disiplinlerden sanatçıların benimsediği bir akım olan çevre sanatıdır (URL-1). Daha önceki on yıllarda örneğin 18’inci ve 19’uncu yüzyıllarda daha çok doğal coğrafyayı ve peyzajı konu alan çevre sanatı örnekleri bulunmakla birlikte, günümüzde çevre sorunlarından cinsiyet eşitliğine, insan hakları ihlallerinden emeğin sömürüsüne, savaşlardan göçmenlerin trajedilerine kadar değişen çok geniş bir spektrumda (izge) doğaya ve çevreye odaklanan sanat çalışmalarının yapıldığını görüyoruz.

Çevresel sanat, zamanla, örneğin heykel malzemesi olarak toprağı kullanan anıtsal toprak işleri gibi biçimsel kaygılardan uzaklaşarak, toplumsal kaygılarla ilişkili olarak sistemler, süreçler ve olgularla daha derin bir ilişkiye doğru evrilmiştir. 1990’larda ortaya çıkan etik, onarıcı bir duruş olarak bütünleşik toplumsal ve ekolojik yaklaşımların geliştirilmesine katkı sağlamıştır (Gablik, 1984, 1992; Kastner ve Wallis, 1998). Çevresel sanat, iklim değişikliğinin fırtınalar, aşırı yağışlar, kuraklıklar, sıcak dalgaları ve orman yangınları gibi olumsuz etkilerinin yanı sıra sosyoekonomik ve kültürel yönleri öne çıktıkça dünya ölçeğinde genel olarak sergilerin odak noktası haline gelmiştir.

Makalenin girişinde değindiğimiz gibi, “Çevre Sanatı” terimi genellikle “ekolojik” kaygıları kapsar, ancak bunlara özgü değildir (Matilsky, 1992; Weintraub, 2014). Öncelikle bir sanatçının doğal malzemeler kullanarak doğayla kurduğu bağı sergiler (Bower, 2010; Steinman, 2014). Kavram, tarihsel olarak Yerküre/Arazi sanatı ve gelişen ekolojik sanat alanıyla ilişkili olarak en iyi şekilde anlaşılır. Coğrafi mekan, çevreci sanatçıların bilim ve felsefeden gelen düşünceleri benimsemesi nedeniyle disiplinler arasıdır. Uygulama, geleneksel medyayı, yeni medyayı ve eleştirel toplumsal üretim biçimlerini kapsar. Eser, kırsaldan varoşlara ve kentsel alandan kentsel/kırsal endüstriyel alanlara kadar çok çeşitli çevresel coğrafya koşullarını kapsar.

Şekil 1: Çevre sanatı örnekleri.

Gezegenimizin doğal harikaları, binlerce yıldır, Paleolitik mağara resimlerinden hayvanlar aleminin etkileyici dijital fotoğraflarına kadar kendimizi sözcüklerden daha fazlasıyla ifade etmemize ilham veriyor (URL-2). Chauvet-Pont-d’Arc, Lascaux, Pech Merle ve Altamira mağaraları, tarih öncesi resim ve çizimin en bilinen örneklerini barındırıyor. Burada, natüralizm ve soyutlamanın karmaşık bir karışımını kullanan, son derece etkileyici hayvan ve insan betimlemeleri yer alıyor. Lascaux, olağanüstü nitelikleri, boyutları, incelikleri ve antik olmaları nedeniyle, güneybatı Fransa’da Dordogne bölgesindeki bir mağara kompleksinde bulunan Paleolitik mağara resimleriyle ünlüdür. Son buzul çağı maksimumunun sonuna, yaklaşık 20,000 yıl öncesine ait olduğu tahmin edilen resimler, çoğunlukla bir zamanlar bölgeye özgü büyük hayvanlardan oluşmaktadır. Dünyanın bilinen en eski mağara resmiyse, 2017 yılında Endonezya’nın Sulawesi kentinde bulundu ve en az 45,500 yıl önce yapılmış olduğu öngörülüyor (Şekil 1, soldaki).

Ancak, içinde bulunduğumuz yaşam kürede biyolojik çeşitliliğin azalması ve yok oluşu, iklim değişikliği, kuraklık, arazi kullanımı değişiklikleri, ormansızlaşma ve çölleşme gibi çevresel krizler, geçmişte olduğu gibi doğayı yakalayıp betimlemenin ötesine geçen, doğayı eserin kendine dönüştüren yani sanatın odağına oturtan yeni bir sanatsal akımın önünü açtı. Bu tam olarak sanatta çevre ve doğa anlayışına ve en geniş anlamıyla çevre sanatına karşılık geliyor.

Çevre sanatının Paleolitik mağara resimleriyle başladığı iddia edilebilir. Henüz hiçbir manzara resmi bulunmamış olsa da mağara resimleri ilk insanlar için önemli olan hayvanlar ve insan figürleri gibi doğanın diğer yanlarını temsil ediyordu. “Bunlar tarih öncesi doğa gözlemleridir. Öyle ya da böyle, doğa yüzyıllar boyunca yaratıcı sanatın öncelikli teması olarak kalmıştır” (Artes Magazine, 2016). Çevre sanatının daha modern örnekleri, manzara resmi ve canlandırmalarından kaynaklanmaktadır. Sanatçılar, çeşitli coğrafi mekanlarda resim yaptıklarında, çevre ve hava ile derin bir bağ kurmuş ve bu yakın gözlemleri tuvallerine yansıtmışlardır. Örneğin, natüralist akımın İngiliz manzara ressamı olan John Constable’ın gökyüzü resimleri “doğadaki gökyüzünü en yakından temsil edenlerdir” (Şekil 1, sağdaki) (Thornes, 2008).

Kırsal manzarayı ve doğanın devinimini çizmeyi seven Fransız empresyonist (izlenimci) ressam Oscar Claude Monet’nin Parlamento Binaları Serisi de sanatçının çevreyle olan bağlantısını örneklemektedir. House’e (1986) göre “bir manzara kendi başına var olmaz, çünkü görünümü her an değişir; ancak onu çevreleyen atmosfer sürekli değişen hava ve ışık yoluyla ona hayat verir”. Başka bir deyişle ister fotoğraf ister resim sanatında nesnelere gerçek değerlerini veren tek şey onları çevreleyen atmosferin bulutluluk, çok ya da az güneş ışığı, saçılmış (difüz) güneş ışığı, gölgeler, çeşitli yağış biçimleri ve kuvvetli rüzgar ya da fırtınaların yarattığı o anki çeşitli imgeler ya da görünümlerdir.

Şekil 2: Arazi sanatı örnekleri (Tandoğan ve Es 2018’e göre düzenlendi).

Benzer Bir Çevre Sanatı Yaklaşımı ancak Başka Bir Adlandırma: Arazi Sanatı

Tandoğan ve Es’nin (2018) “Arazi Sanatı” akımı, dünyada “Arazi Sanatının” öncü sanatçıları/eserleri ve “Arazi Sanatı” çalışmaları yapan Türk sanatçı ve eserlerinin incelendiği çalışmada ise “Arazi Sanatı” (Land Art), mimarlık, peyzaj ve sanatın kesişim noktası olarak nitelendiriliyor. 1960’ların sonlarına doğru Amerika’da çıkan ve 1970l’i yıllarda Avrupa’ya yayılan Arazi Sanatı, doğa ve çevre bilinci uyandırıp artırmayı amaçlayan, teknoloji karşısında doğayı kutsayan, kapitalist anlayışa karşı olarak sanatı stüdyoların ve müzelerin dışına taşımış bir sanat akımı olarak kabul ediliyor. Bu sanat anlayışı açık alanda toprak, kayaç, odun ve diğer doğal malzemeleri kullanarak sanatsal imgeler yaratmayı hedeflediği ve ortaya çıkan eser çoğunlukla satılabilir bir nesne olmadığı için, aynı zamanda sanat yapıtının sömürülmesine karşı da bir tepki niteliği taşımıştır. Tandoğan ve Es (2018), en önemli Türk sanatçıları, Mehmet Ali Uysal, Yücel Dönmez, Ayşe Erkmen, Mehmet Kavukçu, Cengiz Tekin, Mustafa Duyuluer, Varol Topaç ve Elçin Ekici olarak sıralıyor (örneğin, Şekil 2).

Şekil 3: Yasemin Sayıbaş Akyüz’ün son zamanlarda paylaştığı eserlerinden bazıları. Alta en sağdaki çizimi, orman yangınlarından çok etkilenen alanlarda 2025 yılında kara avcılığının yasaklanması konulu bir sosyal medya kampanyasında kullanmak amacıyla isteğim üzerine görüşlerimi dikkate alarak hazırlamıştır. Başka benzer ortaklıklarımız da vardır.

Çevre Sanatına Etkili Bir Çevre Aktivizmi Katkısı

Çevre sanatı, hem sanatta doğaya yönelik tarihsel yaklaşımları hem de daha yeni ekolojik ve politik olarak motive edilmiş çalışma türlerini kapsayan bir dizi sanatsal uygulama olarak tanımlandığında (örneğin, Bower, 2010; Steinman, 2014), aktivist çevre sanatı geleneksel çevre sanatından daha pratik, daha hızlı ve daha etkili olabilen çağdaş yaklaşımlardan biri olarak kabul edilebilir. Bu yaklaşımı Türkiye’de en başarılı sürdüren sanatçılardan biri belki de en iyisi olan Yasemin Sayıbaş Akyüz’ü bazı çalışmaları aracılığıyla tanıtmak istiyorum. Sayıbaş, fotoğraflarla yaptığı kolaj çalışmalarını “dijital foto-kolaj” ve çizim olanları “dijital-illüstrasyon” olarak adlandırıyor. Kendinin toplumsal olaylar ya da etkinlikler, iklim değişikliği, orman yangınları, madencilik, termik santraller, zeytinlikler, yanan alanların ranta açılması, İklim Kanunu, vb. gibi birçok konuda halkın farkındalığını, bilgi ve bilinç düzeyini artırmayı hedefleyen çok sayıda eseri çeşitli sosyal medya platformlarında ilgiyle izleniyor ve defalarca paylaşılıyor (Şekil 3 ve 4). Sayıbaş ile gerçekleştirdiğimiz en ayrıntılı ortak çalışmamız Türkiye’nin kabul edilenden bir önceki İklim Kanunu tasarısına ilişkin yayımlanan bir röportajıma (URL-4) dayanarak hazırlamış olduğu çalışmadır (Şekil 4).

Şekil 4: Yasemin Sayıbaş Akyüz ve Murat Türkeş ortak çalışması için güncel bir örnek (yayımlanan çalışmanın bir bölümü).

Çevresel Sanatın Özellikleri ve Amaçları

Gelinen noktada çevresel sanat, etik ve korumacı aktivizmi ele alan geleneksel türleri ve modern sanatı kapsar. Bu yeni sanat yaklaşımı, altmışlı yılların sonunda ortaya çıkmıştır ve klasiklerin aksine, bir manzarayı tasvir etmekten (betimlemek) ya da çevreyi eserlerine dahil etmekten daha fazlasını yapar. Çevre, çevreye verdiğimiz zarar konusunda farkındalık yaratmak ve bizi, bireyi ve toplumu harekete geçmeye çağırmak için bir sanat eserine dönüşür.

Hava kirliliği, okyanuslardaki plastik kirliliği, insan kaynaklı iklim değişikliği ve küresel ısınma, ormansızlaşma, doğayı tahrip eden yasalar (örneğin, Maden Yasası, vb.), biyoçeşitliliğin azalıp yok olması, çölleşme ve kitlesel tüketimin çevre üzerindeki etkileri, çağdaş çevre sanatının fotoğraf, resim, tiyatro, sinema, dans ve heykel gibi disiplinler aracılığıyla ele aldığı konular arasındadır. Ekolojik sanat, toprak, taş, yaprak, dal ve atık malzemeler gibi doğal ve sürdürülebilir malzemeler kullanır.

Buraya kadar tartıştıklarımızı dikkate alarak, çevresel sanatın temel amaçları aşağıda verilenleri içerebilir:

• Yerküremizin karşı karşıya olduğu tehlikeler konusunda farkındalık yaratmak, bilgi ve bilinç düzeyini artırmak ve Yerküre’nin korunmasını desteklemek.
• Çevreyi ve doğayı korumak için iletişimi, ilgi ve katılımı teşvik etmek.
• Küresel iklim değişikliği, ormansızlaşma, biyolojik çeşitliliğin azalması ve yok oluşu, çölleşme, plastik kirliliği ve geniş ölçekli madencilik etkinlikleri ve etkileriyle mücadele için ülkesel, bölgesel ve hükümetlerarası siyasi kararlılığı ve diplomasiyi teşvik etmek.
• Önceki maddedeki konu ve sorunlarda çevre aktivizmini teşvik etmek ve güçlendirmek.

Kuşkusuz konulara göre örnekler de çoğaltılabilir…

Teşekkür

Çalışmalarını bu makalede kullanmama izin veren Sayın Yasemin Sayıbaş Akyüz’e çok teşekkür ederim.

Referanslar

Artes Magazine (2016). The Landscape in Art: Nature in the Crosshairs of an Age-Old Debate. Artes Magazine. Archived from the original on 2016-04-04. Retrieved 2016-05-09.

Bower, S. (2010). “A Profusion of Terms”. greenmuseum.org. Archived from the original on February 2014. Retrieved 29 January 2014.

Gablik, S. (1984). Has Modernism Failed? New York: Thames and Hudson.

Gablik, S. (1992). The Reenchantment of Art. New York: Thames and Hudson.

House, J. (1986). Monet: Nature into Art. London: Yale Univ. Press. p. 221. ISBN 978-0-300-03785-2.

Kastner, J. and Wallis, B. Eds. (1998). Land and Environmental Art. London: Phaidon Press.

Matilsky, B. (1992). Fragile Ecologies: Contemporary Artists Interpretations and Solutions, New York, NY: Rizolli International Publications Inc.

Steinman, S. (2014). “WEAD, Women Environmental Artists Directory”. WEAD, Women Environmental Artists Directory. Retrieved 3 February 2014.

Tandoğan, O. ve Es, B. E. 2018. Dünyada ve Türkiye’de arazi sanatı. idil, 7(51): 1359-1368. DOI: 10.7816/idil-07-51-08

Thornes, J. E. (2008). “A Rough Guide to Environmental Art”. Annual Review of Environment and Resources. 33: 391–411. doi:10.1146/annurev.environ.31.042605.134920.

URL-1: https://www.iberdrola.com/culture/environmental-art; erişim, 25.07.2025.

URL-2: https://en.wikipedia.org/wiki/Environmental_art; erişim, 25.07.2025.

URL-3: https://smarthistory.org/paleolithic-art-an-introduction/, 30.07.2025.

URL-4: https://haber.sol.org.tr/haber/turkiyenin-ilk-iklim-kanunu-teklifi-kuresellesme-ve-pazar-ekonomisi-kurallariyla-isleyecek, 30.07.2025.

Weintraub, L. (2014). “Untangling Eco from Enviro”. Artnow Publications. Archived from the original on 18 May 2015. Retrieved 8 February 2014.